درمان تخصصی اختلالات یادگیری وبیش فعالی

حافظه فعال (working memory) چیست؟

ضعف حافظه در هر فردی به شکل متفاوتی بروز پیدا می کند. اما درکودکان مبتلا به اختلالات ویژه یادگیری، نقص عملکرد حافظه ی فعال به شدت منجر به تشدید مشکلات یادگیری می شود.  در هر حال برای کمک به کودکانی که عملکرد حافظه ی ضعیفی دارند، بدون توجه به وجود یا عدم وجود اختلالات ویژه یادگیری دیگر، می توان با استفاده از یک روش آموزش گام به گام و مرحله ای استفاده کرد. اما پیش از آن لازم است که به درستی بدانیم که حافظه فعال حقیقتا چیست و چه اهمیتی دارد؟

دکتر تریسی، محقق دانشکده ی روانشناسی دانشگاه فلوریدا معتقد است که حافظه فعال یادآوری اطلاعات ثبت شده در گذشته و استفاده از آن ها در زمان حال است. به عقیده ی او حافظه ی فعال دقیقا همان چیزی است که تفاوت های عمده در موفقیت در یادگیری را تعیین می کند.

حافظه ی فعال در واقع بخشی از سیستم کلی حافظه است. حافظه ی فعال به ما کمک می کند تا بعد از ورود اطلاعات تازه، همزمان با پردازش اطلاعات در ذهن، قسمت های مهم آن ذخیره و ثبت شوند. در انجام محاسبات ریاضی و یا در حین گوش دادن به یک داستان، معمولا کودکان از این توانایی استفاده می کنند. در واقع حافظه فعال، نوعی استفاده ی کوتاه مدت از عملکردهای حافظه است. حافظه فعال مجموعه ای از مهارت هایی است که به ما کمک می کند اطالاعاتی را که برای حل یک مسئله یا تکمیل یک کار نیاز داریم به خاطر بسپاریم و بتوانیم به موقع آن ها را یادآوری کنیم. حافظه ی فعال بخش اساسی و زیربنای تمام عملکردهای اجرایی مغز است.مجموعه ی مهارت های عمیق ذهنی که به ما امکان برنامه ریزی، حل مسئله و سازمان دهی مسائل را می دهد.

حافظه فعال به ما کمک می کند تا در حین انجام تکالیف ذهنی خاص، هم زمان مقدار زیادی از اطلاعات را در ذهن اماده داشته باشیم. حافظه ی فعال در طول انجام تکالیف به ما کمک می کند تا همواره هدف نهایی خود را در ذهن داشته باشیم و هم زمان با پردازش سایر اطلاعات بتوانیم انجام تکلیف را به پایان برسانیم.

به طور کلی کودکان و بزرگسالان در طول روز از دو نوع کلی حافظه ی فعال استفاده می کنند. هر دوی این مهارت های حافظه ای در سال های اولیه ی کودکی شروع به رشد می کنند و در اوایل نوجوانی و بزرگسالی به رشد و ثبات بیشتری می رسند.

- حافظه فعال کلامی - شنیداری:

زمانی که کودکان با توجه به دستورالعمل های کلامی گام به گام  تکالیف خود را انجام می دهند در واقع از مهارت حافظه ی فعال کلامی – شنیداری خود استفاده می کنند. اگر این توانایی در کسی ضعیف باشد احتمالا آن فرد در پیروی از دستورالعمل های شفاهی با مشکل رو به رو خواهد بود.

- حافظه فعال فضایی - بصری:

این توانایی حافظه به فرد امکان می دهد تا با به خاطر سپردن و به یاد  آوردن شکل و یا تصویر و الگوی یک موضوع  اقدام به حل مسئله و یا تکمیل تکالیف کند. یادگیری با توجه به تصاویر و اشکال و الگوهای تصویری با استفاده از مهارت حافظه ی فعال فضایی – بصری انجام می شود.

مشکلات تحصیلی رایج در بین کودکان AD/HD ناشی از ضعف حافظه فعال و کارکردهای اجرایی
بسیاری از کودکان AD/HD دارای حافظه فعال ضعیف و کندی در پردازش اطلاعات هستند که باعث مشکلاتی در نوشتن و حل مسائل پیچیده ریاضی می‌گردد. خلاصه نویسی و پاسخ به سؤالات تستی و تشریحی برای این کودکان سخت می‌باشد. برای مثال، در ذهن نگه داشتن ایده‌ها، دسته بندی و سازماندهی آنها، جمله بندی سریع، دستکاری همه این اطلاعات، به یتد آوردن ایده ها به منظور نوشتن، سازماندهی مطالب در یک روند منطقی و سپس مرور مطالب و تصحیح اشکالات، برای این افراد مشکل است.
در مقاله‌ای که در انتشارات آکادمی روانپزشکی کودک و نوجوان آمریکا(JAACAP) به چاپ رسید، نتایج حاصل از تمرین و تقویت حافظه فعال در کودکان AD/HD مورد بررسی قرار گرفت. در این پژوهش، 53 کودک 12-7 سالة AD/HD ، به مدت 10-6 هفته به تمرین تکالیف ویژه و مختلف کامپیوتری حافظه فعال پرداختند. این کودکان بلافاصله و 6 ماه پس از پایان تمرینات مورد ارزیابی قرار گرفتند. در ارزیابی پس از تمرینات مشاهده شد که این کودکان در نمرات مربوط به حافظه فعال دیداری-فضایی، استدلال غیر کلامی و مهار واکنش به وضوح بهبود یافته اند. نکته مهم اینکه این نتایج تا 6 ماه پس از پایان تمرینات ادامه داشت. همچنین عملکرد تحصیلی کودکان افزایش یافته و بر اسا گزارش والدین رفتارهای تکانشگری و بیش‌فعالی آنان نیز کاهش یافته بود.
رابطه حافظه فعال با سایر کارکردهای شناختی
ژاگی نشان داد، با آموزش یک تکلیف حافظه فعال می توان هوش سیال را بهبود بخشید. هوش سیال، یک توانایی پیچیده آدمی است که به او کمک می کند تا در شرایط و مسائل جدید از تفکر خود استفاده کند. هوش سیال، توانایی استدلال و حل مسئله جدید، مستقل از دانش کسب شده پیشین است و برای بسیاری از کارکردهای شناختی حیاتی است و نیز یکی از مهم ترین عوامل یادگیری است. هوش سیال ارتباط نزدیکی با موفقیت‌های آموزشی و تخصصی به ویژه در شرایط پیچیده دارد .
ارتقاء حافظه فعال در بهبود هوش متبلور نیز موثر است . هوش متبلور تعیین‌کننده مهارت هایی است که از طریق کسب دانش و تجربه به دست می آیند و با توانایی کلامی، پیشرفت زبانی و موفقیت تحصیلی در ارتباط است.
هوش اغلب توانایی حل مسئله و یا پاسخ به سوالات محسوب می شود. میزان توانایی شما در حل مسائل اغلب به عنوان هوش تعریف می شود. از طرفی برای حل مسائل نیاز دارید که اطلاعاتی را قبلا یاد گرفته اید و به خاطر سپرده اید را هر چه سریع تر به یاد آورده، در ذهن خود نگه دارید (بدون حواس پرتی)، و آنها را پردازش کنید. ممکن است لازم باشد آنها را باهم مقایسه کنید، استدلال کنید، استنتاج کنید یا محاسبه کنید، همه این کارها نیاز به حافظه فعال قوی دارند.
سوابق پژوهشی و بالینی
برای نخستین بار در سال 2008، برای اولین بار گروهی از متخصصین و محققین توانستند پس از 40 سال تحقیق و تجربه، با استفاده از یک برنامه تمرین مغزی روزانه، حافظه کوتاه مدت و هوش را در افراد تحت آزمایش ارتقاء دهند. تا کنون تمرین و تقویت حافظه فعال، تنها روش علمی تأیید شده است که به افزایش هوش می‌انجامد.